गाइकी दे सद्दा-पत्तरां `च इक्क दम तेज़ी आ जाण कारन हुण सानूं कई वार उसे पिंड विच्च ही रात कट्टणी पैंदी जित्थे असीं गाइकी करनी हुंदी। पिंड वालिआं वल्लों साडा उतारा, किसे परिवार दे चौबारे जां बैठक `च, पहिलां ही इंतज़ामत हुंदा सी। उनहां दिनां `च, कुरसीआं मेज़ ऐवें विरले-विरले घरां `च ही नज़र पिआ करदे सन। महिमानां दे, घर `च अंदर दाख़ल हुंदिआं ही, दलान जां बैठक विच्च, कंधां दे मोढे लाए मंजे, कच्चे फ़रश `ते पैरां-भार हो जाइआ करदे सन। मंजिआं दे डहिण सार, घर `च ही बुणीआं दरीआं, पेटीआं `चों बाहर निक्कळ के खिड़न लगदीआं। गरमीआं दे दिनीं, हत्थ नाळ घुंमण वालीआं पख्खीआं सिरहाणिआं दे लागे टिकाईआं हुंदीआं। बैठकां-चौबारिआं दीआं कंधां उत्ते सिख्ख गुरूआं जां उस वकत दे नामवर फ़िलमी सितारिआं दीआं तसवीरां वाले कैलंडर उघड़-दुघड़ीआं मेखां नाळ लटके हुंदे। किसे किसे घर `च, अंगीठी उत्ते टिकाए मिट्टी दे तोते, चिड़ीआं, जां कबूतर, परवार दी मसूमीअत दी गवाही भरदे। विरले-विरले बैठक-चुबारे `च, नशेड़ी वांग झोले खांदा इक्क अध्धा सटूल हुंदा जिस उप्पर लालटण, जां कोई बालका जिहा मिट्टी जां सरहों दे तेल वाला लैंप बिठाइआ हुंदा। सरहों दे तेल वाळे दीविआं/लैंपां `चों सटूल उप्पर सिंमी/डुल्ही थंधिआई उत्ते जंमी धूड़ दी मोटी तहि काळों फड़ रही हुंदी।
बापू पारस नूं आपणे तजरबे तों इस हकीकत दा पूरा इलम सी कि पिंडां दे घरां `च बहुती वार थुड़ां दा अदिसदा पहिरा हुंदा सी। इक्क दिन बापू नें सानूं आपणे साहमणे बिठाइआ ते कहिण लग्गा: -जदों किसे दे घर तुहाडा उतारा होवे, तां घर वाळिआं तों किसे उचेच दी नां तां आस रख्खणी ऐ ते नां ही मंग ही करनी है … अगर दरीआं, सिरहाणे जां चादरां तुहाडे तीक नहीं आईआं तां मंगणीआं नहीं … रोटी दाळ जिहड़ी इक्क वार आ गई उसे `ते ही सबर करनै; जे घर वाले आखण बई होर फुलका लै लो जां होर दाळ लै लो, तद ही उनहां दी पेशकश नूं परवान करनै, नहीं तां चुप्प रहिणै; की पतै दाळ घर `च ओनी कु ई होवे जिंनी अगलिआं तुहानूं परोस दित्ती … गंढा अचार बिलकुल नहीं मंगणा … की पतै घर `च इनहां दोहां चीज़ां दा वजूद ई नां होवे! सादगी `च रहिणै … फुकरिआं वाले कप्पड़े नहीं पौणे … हंकार तों बचणै … सतिकार खट्टण लई हलीमी ते निमरता वरगा हथिआर दुनीआं `च हाले तीक पैदा नहीं होइआ … पैसा ज़िंदग़ी दीआं खड़ावां वांगर हुंदा है, पर नां तां कंजूसी करनी ऐ ते नां ई फ़ज़ूलख़रची! साफ़-सुथरा पहिनो, साफ़-सुथरा खाओ-पीओ … मिहनती बिरती वाळे लोड़वंद दी मद्दद करनी ऐ, नखट्टू नूं कंन दी मैळ वी नहीं देणीं! मद्दद केवल पैसे दी ई नहीं हुंदी, बहुती वार पेतली जिही हल्लाशेरी वी डिग्गे पए बंदे नूं गाडर बणा देंदी ऐ!
45-46 साल पहिलां, बापू वल्लों दित्तीआं इह हदाइतां हाले वी मेरी सिमरती `च टिमकदीआं नें। खाण-पहिनण दी सादगी, लोड़वंदां दी सहाइता ते अजनबीआं नूं वी मिठ्ठत नाळ पेश आउण वरगे गुण मैं बापू पारस दी जीवनजाच `चों ही नितारे नें।
आपणे समकाल दे इक्क तरकशील पंजाबी मासक पत्तर, प्रीत लड़ी, दा नित्तनेमी पाठक होण कारन, बापू पारस टूणे-टामणां, रूहां, भूतां, दैवी शकतीआं अते नरक-सुरग वरगे कलपित विशवाशां तों पूरी तरहां मुकत हो चुक्का सी। जदों मैं हाले छेवीं-सत्तवीं दीआं किताबां विच्च रुळिआ होइआ सां, तां उह सानूं अकसर आखदा: -किसे चुरसते `च अगर किसे टूणे-टामणी नें कुक्कड़ जां बक्करा छड्डिआ होवे तां बेझिजक हो के चुक्क लिआउणै। टूणे `चों छुहारे, खोपा, पतासे आदिक चुक्क के कदे नहीं खाणे किउंकि उनहां `च किसे किसम दी ख़तरनाक मिलावट हो सकदी है, पर अगर टूणे `च पैसे पए होण तां चुक्कण तों डरना नहीं। पैसिआं `ते भुक्किआ संधूर नळके हेठ कर के धोवो, ते मुकंद लाल दी हट्टी तों रिऊड़ीआं लै के छको!
साडे दिमाग़ां विच्चों भूतां-प्रेतां दा भरम काफ़ूर करन लई बापू नें, साडे घर दे बिलकुल साहमणे पैंदे चुरसते `चों खंमणीआं नाळ नूड़े अनेकां कुक्कड़, डिग्गे पए बटूए वांग उठाए, घर लिआ के झटकाए ते सानूं खुआए। उह आखदा: मुंडिओ, भूतां सिरफ़ उनहां मानसिक रोगीआं नूं दिसदीऐं जिहड़े भूतां तों डरदे ऐ किउंकि भूतां असल `च मनुख्ख दे मन दी उपज हुंदीऐं। उह कहिंदा: मैं अध्धी-अध्धी रातीं साईकल उत्ते हज़ारां कोहां दे सफ़र इकल्लिआं ही तैअ कीते ऐ; इनहां सफ़रां दौरान पता नहीं किंनी वारी सुंने पुळां, कबरां, ते उजाड़ां `चों गुज़रिआ आं। पता नहीं किंनी वारी मैं आपणे चिहरे ते हत्थां दी ठारी, बळदे सिवे सेक-सेक के हटाई ऐ; मैनूं तां अज्ज तीक किसे भूत, चुड़ेल जां प्रेत नें घेरिआ नहीं।
पर इस सभ कुझ्झ दे बावजूद साडे निआणे मनां दीआं डूंघीआं तहिआं `चों भूतां-प्रेतां दा ख़ौफ़ हाले काफ़ूर नहीं सी होइआ। असीं साडे पिंड दीआं मसाणां कोळ दी गुज़रदे तां कंबण लग्ग जांदे। इओं जापणा जिवें कुझ्झ वापरिआ कि वापरिआ! साडे पिंड, कई सौ साल पहिलां होए किसे बाबा पूरन दास नाम दे संत दी मटी हुंदी सी जिस दे लागिओं गुज़रदिआं साडे हत्थ मल्लो-मल्ली जोड़े जांदे ते मत्थे झुक जांदे। साडे जनम तों बहुत पहिलां साडे ही पिंड दी इक्क औरत नें साडे खेत `च निक्की इट्ट नाळ बणे सौ कु साल पुराणे खूह `च, बच्चिआं समेत छाळ मार के ख़ुदकुशी कर लई सी। पिंड `च इह आम विशवाश सी कि ख़ुदकुशी करन वाली औरत अध्धी रात नूं इस खूह दे उदाळे आपणे बच्चिआं समेत घुंमदी है। मैं ते मैथों छोटा भरा रछपाल, इस खूह `ते साडे बापू वल्लों नवीं-नवीं उसराई बैठक विच्च रातां नूं आपणे इक्क-दो दोसतां समेत पहड़दे ते उत्थे ही इक्क-दूजे दे गोडिआं नाळ गोडे जोड़ के सौंदे। गप्प-शप्प लाउंदिआं, साडे `चों कोई जणा जद कदे अचानक ही, इस खूह `च होईआं ख़ुदकुशीआं दी गल्ल याद करा बहिंदा तां उह ख़ुदकुशत, सुपनिआं `च, सानूं अकसर ही टक्करदे, ते असीं डर नाल बरड़ाअ-बरड़ाअ के उठदे। बैठक तों पंज-सत्त एकड़ दी वाट `ते विछे छप्पड़ दे पारले पासे जदों कदे चिख़ा बलदी हुंदी, असीं उस पासे चिहरा घुंमाउण तों त्रभकदे।
इक्क वार साडे पिंड तों दस कु मील दे फ़ासले `ते वसे कसबे, बध्धणी कलां, `च किसे परवार विच्च लड़के दे जनम दी ख़ुशी `च, इक्क धरमशाला विच्च, शाम दे वकत साडी गाइकी दा प्रोगराम होणा सी। बध्धणी साडे पिंडों बहुती दूर नां होण कारन, असीं बाअद दुपहिर दो-ढाई वजे घरों चाले पाए। साडे बध्धणी अप्पड़दिआं नूं, साडी गाइकी नूं सुणन लई, इक्क वागळेदार धरमशाला `च, सैंकड़े स्रोते साडी उडीक `च खलोते सन। चौळां दा भंडारा वरताए जाण तों बाअद, कड़ाहे मांजे जा चुक्के सन ते विहड़े `च परले पासे खोदीआं आरज़ी चुरां मुंदीआं जा चुक्कीआं सन। कुझ्झ कु अवारा कुत्ते, ऐधर-ओधर खिंडे चौळां दे भोर-चोर उप्पर जीभां मारदे फिरदे सन। धरमशाला दी छत्त `ते मंजिआं दे सिर जोड़ के बंनहे बालटी-नुमा सपीकरां `चों, ढड्ड-सरंगी दे रैकड (तवे) हवा दीआं लीरां करी जा रहे सन। साईकल नूं धरमशाला दे बाहरले पासे ही सटैंड उप्पर कर के, बलवंत नें पिछले कैरीअर दे हेठां लुके होए जिंदरे दी शाफ़ट घुंमाई। कलिक्क दी आवाज़ हुंदिआं ही चाबी ढिळक के बाहर नूं हो गई। सानूं देखदिआं ही तीबरता नाळ साडी उडीक कर रिहा, नवजनमे लड़के दा परिवार इक्क दम हरकत `च आ गिआ। चारे पासे ‘आगे वई, आगे वई’ होण लग्गी। धरमशाला दे इक्क निक्के जिहे कमरे `च, जित्थे संगतरी रंग दी शराब दीआं बोतलां दीआं चेणां दो मंजिआं हेठ अते टाण उप्पर लाईआं होईआं सन, चाह पिलाउण तों बाअद सानूं सटेज वल्ल लिजाइआ गिआ। बलवंत नें तूंबी नूं गिलाफ़ तों मुकत कीता ते माईकरोफ़ोन दे लागे लिजा के ‘तुण-तुण, तुण-तुण’ कराई। मैं ते रछपाल नें कप्पड़े दे झोळे `चों ढड्डां बाहर कढ्ढीआं, अते उनहां नूं माईकरोफ़ोन वल्ल वधाअ के उंगलां नूं हरकत `च लिआंदा: ‘डुग्ग-डुग्ग, डुग्ग; ढुंम-ढुंम ढुंम; डुग्ग-डुग्ग, ढुंम-ढुंम’ दीआं अवाज़ां हाले दस कु सैकंड ही निक्कळीआं होणगीआं कि साडे साहमणे ‘किआं-किआं’ करदी भीड़ शांत हो के धरमशाला दे कच्चे फ़रश `ते बिराजमान होण लग्गी। हर अख्ख हुण साडे `ते केंदरत सी। धरमशाला दे विहड़े `च ऐन विचाले खलोता पिप्पळ दा रुंड-मरुंड बरोटा पूरी तरहां ख़ामोश सी। तूंबी सुर `च सी, ते ढड्डां वी वछेरीआं वांग हिणकण लई ततपर सन। तूंबी `चों मंगळाचरन दी तरज़ तुणकण लग्गी। ढड्डां, तूंबी दी तुण-तुण नाळ ताल मिलाउण लग्गीआं। बापू नें साडे लई मंगळाचरन वी अलहिदा जिही किसम दा लिखिआ सी। पौणे कु मिंट दी ‘तुण-तुण’ तों बाअद, मैं उच्ची अवाज़ `च इक्क लंमी हेक कत्तण लग्गा। हेक ख़तम हुंदिआं ही रछपाल ते बलवंत दी जोड़ी इक्क-सुर हो गाउण लग्गी: -तेरी रज़ा विच्च दातिआ, सुखी वसे सरबत्त! तेरी रज़ा विच्च दातिआ, सुखी वसे सरबत्त!
फ़िर मेरे गळे `चों छंद दीआं पहिलीआं सतरां उधड़ण लग्गीआं: होवे कुल्ल संसार `ते, दुशमण दा वी भला; टळे गवांढी तों सदा, कोहां दूर बलाअ!
रछपाल-बलवंत दी जोड़ी नें अगलीआं सतरां चुक्क लईआं: रख्खीं मरदिआं तीक तूं, सभ दी उज्जली पत्त; तेरी रज़ा विच्च दातिआ, सुख्खी वसे सरबत्त!
कवीशरी दे चार-पंज बंदां `च लपेटे मंगळाचरन दे ख़ातमे `ते बलवंत नें दहूद बादशाह दे किस्से दे छिलके उतारने शुरू कर दित्ते: आपणे शाही पिछोकड़ तों अणजाण, लोकां दे डंगर चारदा दहूद, तेलीआं दे मुंडे नूं कुट्ट बैठा; अग्ग-बबूळा होई तेलण दहूद दे दर `ते आ के अवा-तवा बोलण लग्गी: मेरा मुंडा कहातों कुट्टिआ दहूदा वे? तेरा की विगाड़दा सी मरदूदा वे, साडे ज़िंमे काहतों पाई कंग आपदी, वड्डा सूरमा विआह ला मंग आपदी! अगले छंद `च, तेलण वल्लों खोल्हे भेत कारन चकिरत कीता दहूद आपणी मां हंसां दे उदाळे हो गिआ: हंसां माता मेरीए, किउं रख्खिआ ओहला? कैसे साडी मार गिआ किसमत नूं झोला? तूं नौकराणी बण गई मैं लग्गिआ गोला! किवें असां संग वरतिआ चाचिआं दा टोला? दस्स मां, तेलण की कहिंदी सी? मां कोळ अतीत दीआं तहिआं खोल्हण तों सिवा चारा नां रिहा: तैनूं मंगी वी सी राजे रूम शाम दी बेटी! तेरा पिता जनेज़ बादशाह, जद फ़रमाअ गिआ रोहलत (यानी प्राण तिआग गिआ), फ़ौरन होणी हल्ला कीता, ज़रा नां दित्ती मोहलत! सोना सुआह पलां विच्च कर गई पई लिखे दी फेटी, तैनूं मंगी वी सी राजे रूम शाम दी बेटी! मां दसदी गई पई दहूद दे पिता दे फ़ौत हुंदिआं ही उस दे भरावां नें उनहां दे राज `ते कबज़ा कर लिआ, ते राजा रूम शाम, दहूद नाळ कीते आपणी धी दे रिशते तों, मुक्कर गिआ। दहूद आपणी मां तों सुणे आपणे पिछोकड़ दे भेतां `च हाले गुंम-सुंम होइआ खलोता सी कि नव-जनमे बच्चे दे पिओ अते ताए-चाचे, मंजिआं `ते बिराजे नज़दीकीआं ते बाहरों आए महिमानां लई, बोतलां दे डट्ट खोल्हण लग्गे। पित्तळ दे जग्गां ते गड़वीआं `च पाणी उछ्छाळे मारन लग्गा, ते अंदरों कली कीते पित्तळ दे गलास संतरी रंग `च रंगे जाण लग्गे। बोतलां, ढाणीआं `च वट गए महिमानां दे विचकार उत्तरदीआं ते पंजां कु मिंटां `च ही अध्धीओं थल्ले हो जांदीआं। अध्धे-पौणे घंटे बाअद, जदों नूं दहूद आपणे पिता दे दोसत, शाह अली नूं नाळ लै के, आपणी मंगेतर दे शहिर अप्पड़िआ तां चिघ्घी-ला-के इक्को साह पूरे दा पूरा हाड़ा बंने मार रहे, सटेज दे बिलकुल नज़दीक बैठे, 25-30 विशेश-स्रोतिआं दीआं भवां उताहां नूं खिच्चीआं जाण लग्गीआं। उनहां दीआं लाली-फड़-गईआं-अख्खां `च धतूरे दे फुल्ल खिड़न लग्गे। नशे नाळ बोझळ होए उनहां दे डेले डिगूं-डिगूं करन लग्गे। उनहां दीआं मुछ्छां दे कुंढ फरके, ते लफ़ज़ उनहां दीआं जीभां `ते तिलकण लग्गे। उनहां दे सिर वार वार हेठां नूं झुकदे ते इक्क तुणका जिहा सिरज के मुड़ उप्पर नूं टिकाणे सिर हो जांदे। कदे उह खब्बे-सज्जे झूंमदे ते तुणका वज्ज के फेर सिध्धे हो जांदे। साडे आळे-दुआळे ‘तूं बाई मैं बाई, ते मैं बाई तूं बाई! ’ दी थथलाउंदी घुसर-मुसर, मिंटां `च ही ‘गा … गा … गा … गा, बा … बा … बा … बा’ `च बदलण लग्गी। रूम शाम दे शहिर पहुंचे दहूद ते शाह अली नाळ अग्गे की वापरिआ, इह जानण दी उतसुकता `च भिज्जे बाकी स्रोते, पब्बां भार होण लग्गे। लंमां पैंडा तैअ करन तों बाअद, शाम दे वकत जदों नूं, आपणे घोड़िआं समेत, शाह अली अते दहूद, दहूद दी मंगेतर दे बाग़ `च पहुंचे तदों नूं बध्धणी दी उह धरमशाला वी हलके-हलके हनेरे `च लिपट चल्ली सी। घुसमुसा हुंदे तीक नव-जनमें दे ताए-चाचे वी उळळ-उळळ `ते उत्तर आए। दहूद दे किस्से दा अंतला छंद ख़तम कर के असीं जदों माईकरोफ़ोन तों पिछ्छे हटे, तां प्रसंसकां दी संघणी भीड़ तां साडे उदाळे जुड़ गई सी, प्रंतू रात कट्टण लई सानूं साडे उतारे `ते लिजाण वाळा कोई नहीं सी। हौळी हौळी परसंसकां दी भीड़ वी विरली होण लग्गी। ख़ास महिमानां नूं बोतलां ते पकौड़ीआं प्रोस रहे परवारक मैंबरां `चों जिस नूं वी असीं, सानूं साडे उतारे `च छड्ड आउण बारे बेनती करदे, उहो ही आपणीआं गड़ूंद अख्खां `च नशई अपणत्त भर के थथलाउंदा: कोई फिकर नी करना जारो! रौणकां ला के बध्धणी `च धंन धंन कराती अज्ज तां … हुणे चलदे आं तुहानूं चवारे `च शड्डण! बाई जी, दारू वी मिळू … ते मीट-मुरगा वी! पहिलां पैग्ग लाओ ते करार `च आओ!
अख़ीर पता नहीं किधरों घर वालिआं दा इक्क सीरी जगदी होई लालटैण लै आइआ। लालटैण दे मध्धम जिहे चानण `च धरमशाळा दीआं कंधां `च जान पैण लग्गी। बलवंत नें उस नूं सानूं साडे उतारे `च पहुंचाउण दी बेनती कीती। सीरी नें लालटैण इक्क किल्ली नाळ टुंग दित्ती ते सानूं उस चुबारे वल्लीं लै तुरिआ जित्थे साडे रात कट्टण दा इंतज़ाम कीता होइआ सी। ओदों बिजली नें बध्धणी `च हाले आपणे चरन नहीं सन पाए, इस लई संघणे हो रहे हनेरे `च चिक्कड़ तों बचण लई कंधां दे नज़दीक हो के तुरदे तुरदे असीं कई मोड़ ते कई चुरसते पार कर गए। अंत असीं इक्क फाटक दे साहमणे खलोते सां। तारिआं दी लोअ हेठां इस फाटक दीआं फट्टीआं धुंदळीआं जिहीआं नज़र आईआं। सीरी नें लक्कड़ दी अरल नूं जगाइआ ते फाटक नूं अंदर वल्ल नूं धक्क दित्ता। फाटक दी चिरड़-चिरड़ सुणदिआं ही चौबारे हेठले दलान-जापदे कमरे `च ‘मिमण-मिमण’ ते ‘दगड़-दगड़’ होण लग्गी। मींगणां दी दुरगंध नाळ साडीआं नासां `च शुरू होई जलूण तों असीं समझ गए कि असीं बक्करीआं लई बणे इक्क वाड़े `च खलोते सां। बक्करीआं वाळे दलान दे उप्पर, कच्ची इट्ट नाळ उसारे चुबारे `च जाण लई खब्बे पासे लक्कड़ दी इक्क पौड़ी तिरछे आसण `च कंध नाळ लग्गी खलोती सी जिस दा सानूं बस्स झाउळा जिहा ही नज़र आउंदा सी।
-चहड़ जो पौड़ी, पौड़ी वल्ल नूं वधदिआं सीरी बुड़बुड़ाइआ। –पर चहड़िओ बच के … विचाळे इक्क डंडा थोड़ा जिअहा टेढा ऐ!
मैं ढड्डां वाळा झोळा मोढे `ते लटकाइआ ते बोच बोच के पैर धरदिआं पौड़ी वल्ल नूं वध रहे बलवंत दे मगर हो लिआ। तूंबी नूं मोढे `ते लटकाअ के ते चमड़े दे बैग़ नूं इक्क हत्थ `च संभाळदिआं, बलवंत नें दोहां हत्थां नाळ पौड़ी दीआं बाहीआं नूं हलूणा दे के, पौड़ी दी जकड़ नूं परखिआ। हौळी हौळी उप्पर नूं चहड़दा बलवंत जदों विचकार जिहे अप्पड़िआ तां पौड़ी दे बांस (बाहीआं) लिफ़ के डोलण लग्गे। –अजे नां चहड़िओ मुंडिओ, बलवंत कंबदी अवाज़ विच्च बोलिआ। –पहिलां मैनूं सिरे `ते जा लैण दिओ, ते मगरों तुसीं `कल्ले-`कल्ले आइओ!
सिरे `ते जा के बलवंत नें पौड़ी दे सिंग आपणे हत्थां `च पकड़ के पौड़ी दी जकड़ मज़बूत कर लई। –पहिलां रछपाल नूं चहड़ा दे, बलवंत नें हुकम कीता। रछपाल दे सिरे अपड़दिआं ही मैं आपणी चहड़ाई शुरू कर दित्ती।
सानूं तिंनां नूं कोठे `ते चहड़ाउण तों बाअद, सीरी बोलिआ, -मैं तां फे’ चलदां बाई!
वागळे-रहित कोठे `ते, चुबारे दे साहमणे खलोतिआं असां सज्जे-खब्बे नज़र घुंमाई। आस-पास दे विहड़िआं `च हनेरा सी, ते सरदी होण कारन बहुतीआं औरतां खा-पकाअ के अंदर वड़ चुक्कीआं सन। विरले-विरले तख़तिआं दीआं झीथां विच्चों, अंदर जगदीआं लालटैणां दे चानण दीआं लीकां जिहीआं नज़र पै रहीआं सन।
बैग़ नूं चुबारे दी चुगाठ दे पैरां `च रख्ख के बलवंत नें चौबारे दे दरवाज़े नूं निरखिआ। फिर उह हत्थ नूं तखतिआं उप्पर ऐधर-ओधर फेर के दरवाज़े दा कुंडा तलाशण लग्गा। हुण उस नें आपणे हत्थ नूं उप्पर वल्ल नूं तोर के, चुगाठ दे मत्थे उत्ते गड्डे कुंडे विच्च फ़साई संगळी नूं टोहिआ, ते रता कु टटोलण तों बआद, संगळी नूं कुंडे नाळों वख्ख कर दित्ता। दरवाज़िआं नूं अंदर वल्ल नूं धक्कण तों मगरों अंदर दे घुप्प हनेरे `च नज़रां चोभ के हुण उह कमरे दा मुहांदरा पहड़न दी असफ़ल कोशिश करन लग्गा। –बाहळा ई `नेरहा ऐ अंदर तां मल्लो! उह बुड़बुड़ाइआ। –कख्ख नी दिसदा!
अंदर वड़न तों पहिलां इह जानणा ज़रूरी सी कि अंदर कोई मंजा जां पीहड़ी वी है कि नहीं; अगर कोई मंजा है वी तां उह किहड़े रुख़ पिआ है। उह झिजकदा-झिजकदा अंदर वल्ल नूं वधिआ, पर कुझ्झ पलां बाअद ही झटा-पट्ट बाहर आ गिआ। मैं समझिआ उह चुबारे `च पस्सरे हनेरे दे चिक्कड़ `च खुभ्भण तों त्रभक गिआ सी। पर बाहर आ के उस नें चमड़े दे बैग़ नूं फ़रश तों उठाइआ ते उस विच्चों फ़लैशलाईट टटोलण लग्गा। फ़लैशलाईट `चों चानण दी तिख्खी धार साहमणी कंध `ते वजदिआं ही चौबारा अभ्भड़वाहे जाग उठ्ठिआ। साहमणी आळे `च खलोती अध्धजळी मोमबत्ती नूं देखदिआं बलवंत नें फ़लैशलाईट नूं फ़रश `ते टिकाइआ, अते चमड़े दे बैग़ `चों तीलां वाळी डब्बी टटोळ के तीली नूं डब्बी दे मसाले `ते घसाइआ। मोमबत्ती दे मूलों ही घसमैळे जिहे चानण’ च, मैं ते रछपाल डरदे डरदे अंदर वल्ल नूं हो तुरे। बलवंत नें फ़लैशलाईट नूं खब्बे पासे नूं घुमाइआ तां असीं तिंने ही ठठंबर गए। साहमणे किल्ली उत्ते टंगिआ मनुख्खी खोपरीआं दा इक्क गुछ्छा ते खोपरीआं दे दंदां `च लग्गिआ संधूर सानूं घूर रिहा सी। खोपरीआं दे हेठां इक्क रंगबरंगी डोर `च रीठड़िआं वरगे मोटे-मोटे दाणे प्रोअ के लटकाए होए सन। बलवंत दे हत्थ `च थिड़कदी फ़लैशलाईट दी धार जिओं ही खब्बे पासे हेठां नुक्कर `ते डिग्गी, उथे लक्कड़ दे इक्क छे कु उंगळां उच्चे पटड़े लागे, सुआह दी इक्क वड्डी सारी ढेरी साडीआं नज़रां साहवें उदे हो उठ्ठी। नाळ ही पाथीआं दी ढेरी `ते पिआ इक्क भारा चिमटा मेरे तसव्वर `च कड़ाक-कड़ाक खड़कण लग्गा। बिलकुल इहो जिहा चिमटा ही साडा गुआंढी, चाचा शेरा, वीरवार दी रात नूं ‘भूतां कढ्ढण’ वेले खड़काअ के आपणे चेलिआं दिआं मौरां `ते पड़ाक-पड़ाक जड़िआ करदा सी। चाचे शेरे दे चिमटे दे वार खा खा के धरती `ते डिगदीआं चाचे दीआं चेलीआं मेरी खोपड़ी `च लेरां मारन लग्गीआं। चौबारे वाळे चिमटे दे पिछले पासे वी चाचे शेरे दे चिमटे वांगणां ही रंग-बरंगीआं लीरां बंनहीआं होईआं सन। फ़लैशलाईट हुण पटड़े तों उप्पर वल्ल नूं उठ्ठी जित्थे इक्क वड्ड-अकारी कैलंडर उप्परली तसवीर विच्च इक्क कड़ाहे उदाळे खलोते कुहाड़ी-दंदां वाळे जमदूत धरती तों ‘नरक’ `च धक्के ‘पापीआं’ नूं तेल विच्च तळ रहे सन। जमदूतां दे कड़ाहे `चों निक्कळ रही भाफ़ नाळ मैं पसीनो-पसीनी हो गिआ। नाळ दे कलंडर `ते ‘पापी’ पुठ्ठे लटकाए होए सन, ते खिच्च के लंबूतरे कीते, शिकारी कुत्तिआं वरगे आपणे मूंहां नाळ जमदूत, लटकाए होए ‘पापीआं’ दी चमड़ी नोच रहे सन। अगले कलंडर `च अनेकां हत्थां वाळी इक्क काळी औरत दी तसवीर विच्च औरत दे गळ `च खोपड़ीआं दी माळा पाई होई सी ते उस दे हत्थां `च लहू नाळ नुच्चड़दीआं किरपानां ते टोकीआं फड़ीआं होईआं सन। उहदे दंदां `च जकड़िआ होइआ बच्चा मेरी सुरती `च मिआंकण लग्गा ते उसदीआं वराछां `चों चोंदा लहू चौबारे दी कंध `ते हेठां वल्ल नूं सरकण लग्गा। एस तों अग्गे कई किल्लीआं उप्पर रस्सीआं नाळ बंनह के पंछीआं दे पंजे, गिरझां दीआं चुंझां, ते अणपछाते चिड़ीआं-जनौरां दे पिंजर लटकाए होए सन। एडीआं ख़ौफ़नाक चीज़ां-वसतां देख के असीं पिछ्छे नूं हट गए। मेरा जी करे मैं छाळ मार के हेठां जा डिग्गां। बलवंत नें फ़लैशलाईट सज्जे पासे वाळी कंध वल्लीं घुमाई जित्थे ढिलकड़े जिहे इक्क मंजे `ते बैठी, काळे रंग दी इक्क बिल्ली फुरती नाळ छाळ मार के बाहर नूं दौड़ गई। बलवंत नें फ़लैशलाईट बुझाई ते मेरे हत्थ `च फड़ा दित्ती। मैनूं आई कंबणी दूजिआं दोहां नें वी भांप लई होवेगी। चकाचूंध ते दहिले होए असीं अहिल्ल खलोते सां। आख़िर बलवंत नें हौसला कीता ते ढिळके जेहे उस वाण दे मंजे नूं टेढा कर के गोडे नाळ झाड़िआ। मंजा मुड़ के आपणे टिकाणे `ते आ गिआ। ठंड तों बचण लई दरवाज़े नूं भेड़ के असां तूंबी नूं, ढड्डां वाळे झोळे नूं ते चमड़े दे बैग़ नूं कंध नाळ ला के फ़रश `ते बिठाअ दित्ता।
हुण सिरफ़ उह बालड़ी जिही मोमबत्ती जग रही सी जिस दे अंनहे चानण `च खौफ़नाक कंधां होर डराउणीआं हो गईआं। –बहि जो मंजे `ते, कहि के बलवंत दरवाज़े वल्ल नूं हो तुरिआ। –मैं देखदां, की कोई होवे हेठां बक्करीआं कोळे।
उह बाहर होइआ अते पौड़ी कोळ झुक के उच्ची अवाज़ `च बोलिआ: बई है कोई थल्ले!
पर उस दे बोल, हेठां खलोते साईकल नाळ टकराअ के, विहड़े `च फैलरी काळी-बोळी चुप्प `च गवाच गए।
–भुख्ख लग्गी आ, छोटा रछपाल धीमी अवाज़ `च बुड़बुड़ाइआ।
-शाइद कोई आ ई जावे रोटी लै के! बलवंत, रछपाल नूं तसल्ली देण लई बोलिआ। –ओना चिर पै जीए मंजे `ते।
मैं ते रछपाल सिरहाणे वाळे पासे सिर कर के बरो-बरोबर लेट गए, ते बलवंत नें पैंद वाले पासे सिर कर के आपणीआं लत्तां मेरे अते रछपाल दे विचकार विछाअ दित्तीआं। साडे मूंह कोळ आ गए उहदे पैरां दी दुरगंध तों बचण लई, मैं आपणा चिहरा ओस कंध वल्लीं कर लिआ जिहड़ी डराउणे चित्तरां अते बाकी सुआह-खेह तों मुकत सी। पलां `च ही ठंढ नाळ ठुरकदा मेरा सरीर सुंगड़न लग्गा। मुक्कीआं बण गए मेरे हत्थ आपणे आप ही इक्क दूजे नाळ जुड़ के मेरी ठोडी नाळ चिंबड़ गए, ते मेरीआं कूहणीआं, लत्तां दे इकठ्ठे होण नाळ उप्पर वल्ल नूं वध आए मेरे गोडिआं नाळ लग्ग गईआं। सानूं ठंढ नाळ चाकू वांगूं इकठ्ठे होइआं नूं देख के बलवंत हिंमत कर के उठ्ठिआ ते जानवरां दे पिंजरां वाळे पासे हो गिआ। खूंजे वल्ल नूं वधदिआं उस दे नंगे पैरां नूं महिसूस होइआ कि लक्कड़ दा पटड़ा इक्क दरी उत्ते टिकिआ होइआ सी। बाही हेठ हत्थ पा के उस नें पटड़े नूं उप्पर नूं उभारिआ ते मंजे दे आकार दी दरी नूं खिच्च के साडे उप्पर विछाअ दित्ता। घंटा, डेढ घंटा मैं चित्तरां तों मुकत कंध वल्लीं देखदा रिहा जित्थे आळे `च खलोती मोमबत्ती दुआरा सिरजत पाछावां, मेरीआं अख्खां `च कई किसम दे कुंडळ जिहे उसारी जा रिहा सी। कुझ्झ पलां बाअद ही, दीवारां `ते लटकदीआं खोपरीआं ते होर समान मेरी सोच नूं झरीटण लग्गे। इनहां झरीटां नूं मन तों पासे करन लई मैं घंटा कु पहिलां मुकाई गाइकी बारे सोचण लग्गा: तूंबी मेरी खोपड़ी `च खड़कण लग्गी, ते ढड्डां मेरे कंनां `च डुग-डुगाण लग्गीआं। मेरीआं तिख्खी अवाज़ `च लाईआं हेकां ते स्रोतिआं दी ख़ामोशी दी याद आउण `ते मैं मुसक्राउण लग्गा। घंटा, पौणा-घंटा मेरा मन गाइकी दी याद विच्च खुभ्भिआ रिहा। फिर मेरीआं अख्खां मिचण लग्गीआं। अख्खां मिचदिआं ही कंधां `ते लटकदीआं मनुख्खी खोपड़ीआं ते जानवरां दीआं हड्डीआं मेरे दिमाग़ `च उथलण-पुथलण लग्गीआं। कलंडरां `च चितरे, कसाईखाने `च लटकदे बक्करिआं वांग लटकाए ‘पापी’ ते उनहां दी खल्ल लाह रहे जमदूत मेरे ज़िहन `च प्रेडां करन लग्गे। जिओं जिओं मेरीआं अख्खां `च नींद दे हुलारे गूहड़े होण लग्गे, जमदूतां दीआं किरपानां, छुरीआं अते चंम उतारन वाळीआं रंबीआं इक्क-दूजे `च वज्ज-वज्ज खड़कण लग्गे। फिर इक्क दम मेरे उदाळे जमदूतां दा इक्क भरवां मेला ही लग्ग गिआ। अगले पलीं, पाथीआं `ते लेटिआ चिमटा कच्चे फ़रश `ते एधर ओधर घुंमण लग्गा। अनेकां हत्थां वाळी काळी देवी दे मूंह `च विलकदा बच्चा एधर-ओधर लत्तां-बाहां मारन लग्गा। मनुख्खी सरीरां उप्पर टिके कुत्तिआं वरगे लंबूतरे मूंहां वाळे जमदूत, ‘पापीआं’ नूं कलंडरां तों लाह के पठ्ठे कुतरन वाळीआं मशीनां दे परनाळिआं `च सुट्टण लग्गे। अगले छिणीं, मशीनां गिड़न लग्गीआ ते मनुख्खी सरीर, चरही दीआं भरीआं वांग मशीन दीआं चकळीआं विचदी लंघण लग्गे। मशीन दा चक्कर तेज़ी फड़ गिआ ते मास दे टुकड़े अते ख़ून दे छिट्टे चार-चुफ़ेरे उड्डण लग्गे। कुझ्झ जमदूत मास दे टुकड़िआं दीआं टोकरीआं भर के, उनहां नूं वड्ड-अकार चुरां `ते टिकाए, उब्बळदे तेल वाळे कड़ाहिआं `च, सुट्टण लग्गे। अगले ही पल ‘खा लो रज्ज के! खा लो रज्ज के!’ दे अवाज़े उभ्भरन लग्गे ते मनुख्खी मास दे टुकड़िआं दा जग्ग शुरू हो गिआ। एने नूं इक्क जमदूत कुतबमीनारी अकार दा इक्क वड्डा पहीआ रेहड़ के मेरे वल्ल नूं लै आइआ। जमदूत नें मैनूं चिड़ी दे बोट वांग आपणीआं उंगलां `च टुंगिआ ते बुलडोज़र दे पहीए वांग रुहड़ रहे कुतबमीनारी पहीए दे अगले पासे वगाह मारिआ। कुतबमीनारी पहीए नें मेरे सरीर नूं जिओं ही दरड़िआ, मेरी लेर निक्कळ गई। बलवंत त्रभक के उठ्ठिआ ते मेरे मोढिआं नूं आपणे हत्थां `च जकड़ के मैनूं हलूणन लग्गिआ। पसीनो-पसीनो होए मेरे चिहरे `ते हत्थ घसाउंदिआं मै कंबिआ।
-की होइऐ तैनूं? बलवंत सहिमी होई अवाज़ `च बोलिआ।
डौर भौर होइआ मैं दहिशतज़दा गाल्हड़ वांग सिर एधर-ओधर घुमाअ के, आळे-दुआळे नूं अरथण लग्गा।
-कित्थे आं आपां? मैं बुड़बुड़ाइआ। –भूत … मैं डूंघे साह लैण लग्गिआ। –भूत दिसदे ऐ मैनूं!
बलवंत नें मैनूं होर ज़ोर नाळ झंजोड़िआ: सुरत कर, ढोला! कोई भूत नही एथे! सुरत फड़ सुरत!
-मैनूं तां डर लगदै, मैं कंबदी अवाज़ `च बोलिआ।
साडी वारता लाप नें रछपाल नूं जगाअ दित्ता। आळे `च मोम दा चिक्कड़ बण के जंम गई मोमबत्ती कदों दी आख़री साह लै के सदा दी नींद सौं चुक्की सी। अंदरले हनेरे `च दरवाज़ा वजूदहीण हो गिआ सी। बलवंत नें सिरहाणिओं चमड़े दा बैग़ खोल्हिआ ते फ़लैशलाईट दी सविच्च नप्प दित्ती। फ़लैशलाईट दे चानण `च, कंध `ते टुंगीआं खोपड़ीआं जाग पईआं, रंबीआं वाळे जमदूत कलंडरां `ते सुंन हो गए, ते चिमटा आपणे टिकाणे `ते जा बैठिआ। अनेक हत्थां वाळी औरत दे मूंह टुंगिआ बच्चा ख़ामोश हो गिआ।
-उठ्ठो मुंडिओ! मैनूं व`नी नींद आउणी एथे, बलवंत डरी होई अवाज़ `च बोलिआ। –मेरीआं अख्खां `च वी भूतां नच्ची जांदीऐं।
असीं जुत्तीआं पाईआं, गिलाफ़ `च सुत्ती तूंबी नूं हलूणिआं, ते ढड्डां वाळा झोळा रछपाल दे मोढे `ते लटक गिआ।
चौबरिओं बाहर होए तां चारे पासे सुंन मसाण सी। पोले पैरीं असीं पौड़ी वल्ल होए। झोले खांदी पौड़ीओं वारो वारी उत्तर के साईकल दा जिंदरा खोल्हिआ। ठंड नाळ कुंगड़ीआं बक्करीआं बाहरले खड़के तों बेख़बर रहीआं। बाहरला फाटक रता कु चीकिआ, अते असीं साईकल समेत गळी विच्च आ गए।
-सड़क पता नी किहड़े पासे ऐ, बलवंत बुड़बुड़ाइआ। उस नें फ़लैशलाईट नूं गळी `च घुंमाइआ तां परले पासे सज्जे हत्थ नूं मुड़दी इक्क गळी नज़र आई। असीं उस गळी वल्ल नूं मुड़े तां पंदरां कु घरां दी वित्थ `ते इक्क टरक्क घूं करदा साडे साहमणिओं सज्जे पासे नूं गुज़र गिआ।
-औह आ गी सड़क मल्लो! बलवंत ख़ुशी `च बुड़बुड़ाइआ।
सड़क `ते पहुंचदिआं असीं दोहीं पासीं देखिआ। तारिआं दी पेतली जिही लोअ `च सुत्तीआं दुकानां दे ऐवें धुंदळे जिहे अकार ही नज़र आ रहे सन। साहमणे ढाबे दी भठ्ठी लागिओं ठंड नाळ कुंगड़े कुत्तिआं नें हलकी जिही घुरर-घुरर कीती ते उनहां दीआं बूथीआं मोड़ के, उनहां दे गुछ्छा-मुछ्छा होए सरीरां विच्च गुंम हो गईआं। साईकल नूं साडे पिंड दे रुख़ मोड़ के, बलवंत नें रछपाल नूं मूहरले डंडे `ते बिठाइआ। उस दा खब्बा पैर ख़ुद-बाख़ुद ही पैडल `ते जा टिकिआ। सज्जी लत्त नूं घुमाअ के उस नें काठी दे उप्पर दी कीता। साईकल जिओं ही रफ़तार फड़न लग्गा, मैं पलाकी मार के पिछली काठी `ते सवार हो गिआ।

